ایده‌هایی درباره عاملیت، ارتباطات و تعاملات انسانی در شرایط دشوار کنونی

به‌ نام خدا. در حال سپری کردن تجربه‌های دشوار زیادی هستیم؛ از دست رفتن جان‌هایی عزیز و تخریب نمادها، اماکن و زیرساخت‌هایی که هر یک از آنها برای ما معانی عمیقی داشته است و به هر دلیلی برایمان ارزشمند بوده‌اند. برخی از اینها سرمایه‌هایی هستند که بخش‌های مختلفی از هویت فردی و جمعی ما را شکل داده اند و تخریب هر یک فشار زیادی بر روان انسان می‌گذارد. در این شرایط، احتمالاً خیلی از ما مرتباً در حال تأمل درباره این سوال هستیم که دقیقاً چه نقشی می توانیم به صورت فردی یا جمعی در بهبود اوضاع داشته باشیم؟ چگونه می‌توانیم سهمی معنادار برای رشد و تاب‌آوری خود و یا برای محیط اطراف خود داشته باشیم. در ارتباط با این سؤال مهم، از چند زاویه اید‌ه‌هایی اولیّه به نظرم می‌رسد که به شرح زیر پیشنهاد می کنم:

۱. اهمیت تشخیص صحیح قلمروی تاًثیر گذاری خود: هر انسانی متناسب با فرصت‌ها، توانمندی‌ها و انواع محدودیت‌هایی که در مقاطع مختلف زندگی خود دارد طبیعتاً قلمروی تأثیر گذاری محدودی هم  دارد، حتّی اگر بخواهد اثرگذار و سازنده باشد. اینکه دامنه تأثیر‌گذاری یک انسان بر محیط خود به چه میزان است، به سادگی از بیرون برای دیگران قابل قضاوت نیست. این قضاوتی است که بر اساس خودآگاهی و با در نظر گرفتن درک درستی از موقعیت و همچنین ارزش‌ها و اولویت‌های زندگی برای هر شخصی به شکلی جداگانه شکل می‌گیرد. از اینرو شاید بهترین حالت ذهنی و روانی در شرایط کنونی این باشد که درباره توان تأثیر‌گذاری سازنده خود ضمن اینکه همراه با عاملیت روانشناختی و با نگاهی مثبت فکر می‌کنیم، در عین حال واقع‌بین باشیم و با خود و دیگران در اینباره شفقت داشته باشیم. تصور اینکه می توانیم همه چیز را کنترل کنیم، اساساً نه ممکن است و نه شاید تفکر سالمی باشد. برای هیچ کسی هم نمی‌توان از بیرون نسخه‌ای پیچید که قلمروی تأثیر گذاری‌اش بر نیک‌زیستی دیگران چیست. شاید آنچه می توان به سمت آن دعوت کرد این باشد که هر کسی با خود روراست باشد و به اندازه دامنه و قلمروی توان و امکانش فضای تأثیرگذاری‌اش را بیابد. طبیعتاً تشخیص این قلمرو امری پویا است، اما قاعدتاً باید همراه خودشفقتی و واقع‌بینی و البتّه در عین حال مسئولانه باشد.

۲. همدلی و برقراری تعاملات انسانی کیفی: در این روزها درک شرایط سایر انسان‌ها و هموطنان و به طور خاص حلقه‌ دوستان و نزدیکان خیلی ضروری است. به هر اندازه و هر روشی که ممکن باشد، حتی با ارسال یک پیامک می توان احوال پرسی و همدلی کرد. ارتقای حس همدلی و درک انسانی برای حفظ تاب آوری چه در سطح فردی و چه در سطح جمعی خیلی مهم است. البته بنا به مشاهدات اجتماعی و اصول علمی، باید بین همدلی کردن و اظهارات و تعاملاتی که به طور یک‌طرفه و دلهره‌آور قصد کنترل رفتار دیگران را داشته باشیم یا آنها را بدون کسب آگاهی لازم مجبور به کار خاصّی کنیم، تمایز قائل شویم. همدلی در اینجا به معنای درک احساس و شرایط زمینه‌ای فرد مقابل است و نه الزاماً تأیید وی یا کنترل رفتار ایشان. این حس همدلی حقیقی، هم زمینه‌ساز و حفظ کننده هویت جمعی ما است و هم فضای لازم را برای تبادل نظر حول موضوعات چالشی فراهم می‌کند تا از دل آنها راه‌حل های مناسب بیرون بیاید. بدون این احساس مشترک از همدلی شاید نتوان به همفکری لازم برای حل مسائلی که در قلمروی تاثیر‌گذاری خود می یابیم هم دست یافت. متنی تخصّصی قبلاً در این زمینه در این وبلاگ منتشر شده است:

https://babak-alavi.ir/node/154

۳. تقویت آداب گفتگو و تبادل نظر صحیح: جامعه ما از زوایای مختلفی متکثّر است. حفظ وحدت در عین تنوّع در این جامعه نیازمند داشتن و پرورش قابلیت‌های لازم برای داشتن تعاملات و ارتباطات سازنده و پرهیز از افتادن در تله‌های ارتباطی و روابط مخرّب است. به نظرم در هر شرایطی جامعه ایرانی به دلیل داشتن فرهنگ مدارا و تعامل انسانی توانسته است این تنوًع را به وحدتی ملّی تبدیل کند. پیشنهاد‌ می‌کنم که در این ایاّم ضمن حفظ باور خود به ارزش‌های مشترک جامعه و کشورمان و دفاع از سرمایه‌های مادّی و معنوی‌مان که برای نسل‌های آتی باید نگاه داریم، روی روش‌های ارتباطی خود با دیگر هموطنان بیشتر دقّت کنیم. بنا به مشاهده و برخی تجربیّات قبلی، رفتارهایی مانند این موارد به خصوص در شرایط کنونی آسیب زننده هستند: برچسب زدن‌های بدگمانانه به یکدیگر بدون داشتن شواهد لازم، ترویج و تعمیق دوقطبی‌های مخرب با تاًکید بر تفاوت‌ها و برخورد های توهین‌آمیز، رفتارهای کنترلی، طعنه و کنایه زدن به جای طرح استدلال و منطق خود، افراط در بیان احساسات منفی بدون شواهد و قضاوت صحیح، استفاده از کلمات و عبارات مبهم و دو پهلو برای تخریب و تحقیر فردی دیگر. طبیعی است که افکار انسان‌ها و تحلیل‌های آنها متفاوت است، اما برای زندگی اجتماعی در جامعه ای شبیه جامعه ما، باید بیش از پیش به تعاملات و ارتباطات سازنده توجه کنیم. به نظرم در جامعه‌ای متکثّر، اگر اعضای آن قصد دارند با یکدیگر در زیر سقف مادّی و معنوی آن جامعه به صورتی پایدار، علیرغم وجود محدودیت‌های مختلف، در آن جامعه زندگی کنند،  باید قواعدی را بیاموزیم یا در خود تقویت کنیم؛ اینکه چگونه در چارچوب فرهنگ و قواعد انسانی مشترکمان باید با همدیگر به شکل سالم و سازنده‌ای تعامل کنیم، از جمله این موارد اساسی است. در غیر اینصورت، از هر گروه و عقیده‌ای که باشیم نمی توانیم هم از اهمیت منافع کشور و رشد انسان و توسعه جامعه حرف بزنیم و هم روابط اجتماعی را تخریب کنیم! یادداشت قبلی معرفی شده در این زمینه هم دارای مطالبی است که شاید مفید باشد.

۴. تعمیق ایده‌ها و فضایل انسانی در شرایط دشوار و بحران‌ها: برخی ممکن است فکر کنند که در شرایط کنونی فرصت تأملات فکری عمیق درباره موضوعات فردی و اجتماعی نیست و آنرا باید به زمان دیگری موکول کرد که آرامش بیشتری حکم‌فرما باشد. اما شواهد تحقیقاتی و تجربی نشان داده اند که برخی تأملات عمیق برای شکل‌گیری ایده‌ها و تقویت فضائل انسانی به خصوص در شرایط دشوار شانس بیشتری برای تحقّق دارند. شاید یکی از علل این موضوع این باشد که در شرایط دشوار که برخی از تعبیر «کوره‌های زندگی» از آن نام می‌برند، فرصت انتخاب‌گری اساسی در مواجهه با رویدادهایی وجودی شکل می‌گیرند. در این شرایط ممکن است یک انسان درباره راه و روش و هویت خود و نقشی که باید داشته باشد دچار تأملات عمیق شود و این باعث شود که در خود اندیشه‌ها و فضیلت‌های جدیدی را پرورش دهد. به طور مثال، از منظر بنده، تقویت هر یک از ویژگی‌های سه‌گانه فوق: اهمیت تشخیص صحیح قلمروی تأثیر‌گذاری خود، همدلی و برقراری تعاملات انسانی کیفی و تقویت آداب گفتگو و تبادل نظر صحیح، از جمله مواردی هستند که اگر بتوانیم آنها را اتفاقاً در شرایط دشوار و در بحران‌ها با خودآگاهی و مراقبت در خود تقویت کنیم، سرمایه‌های فردی و جمعی ارزشمندی برای آینده کشورمان خواهد بود. این سرمایه‌های فردی و اجتماعی البته مواردی هستند که بر پایه آنها می‌توانیم  آینده بهتری برای کشورمان ضمن عبور از شرایط موجود خلق کنیم. قبلاً در ارتباط با چنین موضوعی در شرایط کووید، که البته با شرایط کنونی کشورمان بسیار متفاوت بوده است هم مطالبی تقدیم شده بوده است:

https://babak-alavi.ir/index.php/node/132

اگر در این ایّام فکر می‌کنیم که از ما کاری برنمی آید، شاید باید از خود بپرسیم که با توجه به نکات فوق چه پنجره‌های فکری دیگری ممکن است به روی ما گشوده شود؟ بنده هم در حال تمرین خلق و انجام نسخه خودم از موارد فوق در این رابطه هستم. شاید مخاطب این متن هم از این ایده‌ها که متواضعانه تقدیم کردم نتیجه‌ای مفید به دست آورد.