آخرین نوشته ها

به نام خدا. از حدود سه ماه پیش در حال جمع‌بندی و نگارش مطالبی جدید و انجام اصلاحاتی بر روی کتاب «بازگشت به اصالت؛ ضرورتی برای کار و رهبری سازمانی در عصر کنونی» بودم تا بتوانم تا قبل از پایان سال ویرایش چهارم آن را تقدیم کنم. ابا شرایط پیش آمده، گر چه عمده کار به اتمام رسیده بود، امّا به نظرم چاره‌ای نبود جز اینکه نهایی کردن آن را به زمان دیگری که امیدوارم با یاری خداوند زمان نزدیکی باشد، موکول کنم. یکی از بخش‌های جدیدی که برای این ویرایش جدید آماده کرده ام، توضیح پیش‌فرض‌های نظری کتاب است. لزوم انجام این کار پس از گفتگو با برخی همکاران و دانشجویان گرامی به نظرم رسید و احتمالاً از جوانب مختلفی می‌تواند به غنای کار بیفزاید. با توجه به اینکه مطالعه یا مرور مجدد مطالب این کتاب شاید در شرایط کنونی هم برای برخی از علاقه‌مندان مفید باشد، به نظرم رسید که بخش پیش‌فرض‌های نظری کتاب را در اینجا به طور جداگانه و زودتر تقدیم کنم. این پیش‌فرض‌ها دارای ریشه‌های معرفتی مختلف و به طور خاص از فلسفه و روانشناسی اجتماعی هستند. البته احتمال می‌رود که پیش‌فرض‌های اصلی دیگری هم وجود داشته باشد که برای نویسنده در زمان نگارش این متن به شکلی خودآگاه نبوده باشند. ریشه‌یابی نظری و تجربی هر یک از این موضوعات خود نیاز به توضیحات گسترده دیگری بر اساس ادبیات مرتبط دارد که فراتر از ماموریت این کتاب است. هر چند در ادامه مطالب کتاب برخی از آنها با شرح بیشتری ارائه شده‌اند. ذکر مشخص این پیش‌فرض‌ها در همین حد نیز احتمالاً می تواند مباحث بعدی کتاب را روشن‌تر کند. ضمن اینکه طرح این پیش‌فرض‌ها برای تحلیل‌گران منتقدی که می‌خواهند قبل از ورود به هر مطلبی با رویکردی نظری با پیش‌فرض‌های آن مطلب آشنا شده و احیاناً پس از مرور و نقد آنها ورود به مباحث بعدی کتاب را انتخاب کنند مفید باشد. این پیش‌فرض‌ها به صورت دسته‌بندی شده به شرح زیر هستند. امیدوارم ذکر این پیش‌فرض‌های نظری در شرایط زمانی کنونی زمینه مجددی برای مطالعه یا مرور مجدد این کتاب با توجه به اهمیت مفاهیمی مانند اصالت، خودآگاهی و شفقت‌ورزی با دیگران شود.

به‌ نام خدا. در حال سپری کردن تجربه‌های دشوار زیادی هستیم؛ از دست رفتن جان‌هایی عزیز و تخریب نمادها، اماکن و زیرساخت‌هایی که هر یک از آنها برای ما معانی عمیقی داشته است و به هر دلیلی برایمان ارزشمند بوده‌اند. برخی از اینها سرمایه‌هایی هستند که بخش‌های مختلفی از هویت فردی و جمعی ما را شکل داده اند و تخریب هر یک فشار زیادی بر روان انسان می‌گذارد. در این شرایط، احتمالاً خیلی از ما مرتباً در حال تأمل درباره این سوال هستیم که دقیقاً چه نقشی می توانیم به صورت فردی یا جمعی در بهبود اوضاع داشته باشیم؟ چگونه می‌توانیم سهمی معنادار برای رشد و تاب‌آوری خود و یا برای محیط اطراف خود داشته باشیم. در ارتباط با این سؤال مهم، از چند زاویه اید‌ه‌هایی اولیّه به نظرم می‌رسد که به شرح زیر پیشنهاد می کنم:

به نام خدا. تاب‌آوری یکی از محوری‌ترین مفاهیم  مطرح در تحقیقات مدیریتی اخیر است که این روزها با توجه به شرایط کشور ما درباره آن نیز صحبت می شود. این مفهوم در سطوح مختلف فردی، تیمی، سازمانی و اجتماعی البته در قالب الگویی چند سطحی قابل مفهوم‌سازی است. به طور کلی تاب آوری حاصل استفاده از منابع مختلفی است که به فرد یا به جمعی این امکان را می دهد که در شرایط دشوار و به خصوص در بحران‌ها و شکست‌ها، برای ادامه بقا از خود مقاومت نشان دهد. از آن مهمتر، از تاب‌آوری انتظار می رود تا ظرفیتی را فراهم آورد که بتوان مجددا در شرایط دشوار فرصت تطبیق با شرایط را ایجاد کرد و با شناسایی روش‌هایی جدید به کارکرد قبلی و یا حتی در شرایطی بهتر از گذشته بازگشت. حتی برخی معتقدند که در این فرایند نوعی از تطبیق ارگانیک نوآورانه هم اتفاق می افتد. در مقاله کوتاه حاضر، درباره یکی از منابع کلیدی مورد نیاز برای تقویت تاب‌آوری جمعی چه در تیم‌ها و چه در سازمان‌ها پرداخته می شود که از آن با عنوان «تاملات شناختی جمعی» یا به اختصار «تاملات جمعی» یاد می شود. در ادامه، ضمن معرفی این مفهوم و ابعاد آن، الگویی نظری معرفی می شود که می توان بر اساس آن راه‌هایی عملی و رویکردهایی برای چگونگی تقویت تاب‌آوری از این منظر به سازمان‌های ایرانی پیشنهاد کرد. البته این الگو الزاما ویژه شرایط ایران نیست، اما در تبیینی که در ادامه مطرح می شود، مولفه‌هایی از فرهنگ ایرانی و شرایطی که در حال حاضر در آن قرار داریم مورد توجه قرار گرفته است. در پایان متن، با نگاهی کاربردی پیشنهاد هایی کاربردی به مدیران برای تقویت تاب‌آوری جمعی از طریق تاملات جمعی مطرح شده است.

به نام خدا. در مهرماه ۱۴۰۳ ارائه‌ای با عنوان «عاملیت اخلاقی و هوش مصنوعی» در همایش HR Analytics که در دانشگاه امیرکبیر برگزار شد، داشتم که محتوای آن پس از مقداری ویرایش در اینجا تقدیم می شود. در این ارائه مفهوم عاملیت اخلاقی و مولفه های ظرفیت اخلاقی در تعامل با هوش مصنوعی معرفی شدند و مثال‌هایی درباره آنها مطرح شد. در ادامه با استفاده از فلسفه پساپدیدارشناسی مطرح شد که عاملیت اخلاقی استفاده کننده از هوش مصنوعی چگونه در تعامل با آن می تواند هم تحت تاثیر قرار گرفته و هم مفاهیم جدیدی را در این حوزه مطرح سازد.

به نام خدا. معمولا وقتی درباره رهبری سازمانی صحبت می شود، کمتر درباره موضوع نقش و تاثیر هیئت مدیره بر این فرایند پرداخته می شود. حتی ممکن است به نظر برسد که برخی افراد مباحث هیئت مدیره را معمولا از جنبه‌های حقوق تجارت و مسایل مالی حاکمتی شرکتی و تاثیر آن بر نظام تصمیم‌گیری‌های لازم، به نمایندگی سهامداران و نظارت بر عملکرد شرکت تحلیل می کنند. این در حالی است که دو سه دهه است که مباحث رفتاری نیز در تحلیل مباحث هیئت مدیره وارد شده است. در این یادداشت تلاش شده است تا یکی از موضوعات اساسی در این حوزه را که چه در مشاهدات و در تجارب مستقیم خود با برخی شرکت‌های ایرانی و چه در برخی تحلیل‌های علمی با آنها مواجهه داشته ام را از زوایایی تبیین کنم: ارتباط کیفیت عملکرد هیئت مدیره با فرایند رهبری داخل سازمان.

به نام خدا. اخیرا از طرف همکار گرامی جناب آقای دکتر شادنام مقاله‌ای (۱) با رویکردی انتقادی و البته سازنده درباره کتاب بازگشت به اصالت (۲) به چاپ رسیده است. بابت تلاش علمی ایشان بسیار خوشحالم و از حسن نظرشان هم ممنونم. در ویرایش‌های مختلف این کتاب همواره قدردان نقدها بوده‌ام و آنچه هم اکنون نیز در ویرایش سوم از این کتاب موجود است در برگیرنده و حاصل تاملاتی بوده است که درباره نقدهای مختلفی تاکنون انجام شده است. از همه عزیزانی که اینگونه سازنده و مشفقانه نقدهای خود را مطرح کرده اند تشکر می کنم. به یاد دارم که حدود بیست و یک نقد پس از چاپ ویرایش اول کتاب دریافت کرده بودم که هر یک را جداگانه بررسی و در ویرایش دوم مورد استفاده قرار دادم و یا با منتقد مربوطه مستقیما وارد گفتگو و فهم مطلب از زاویه ایشان شدم. آنچه در ادامه تقدیم می شود الزاما و صرفا با هدف پاسخگویی به نقدهای مطرح شده در مقاله متتقدانه اخیر نیست و می تواند بخشی از گفتمانی باشد که درباره موضوع اصالت ایجاد می‌شود که هدف اصلی کتاب بوده است. البته هر چند برخی از نقدهای مطرح شده نیز قابل پاسخگویی است؛ برخی نیز نیازمند تامل و بررسی بیشتری است و حتی ممکن است نیازمند اعمال اصلاحاتی در کتاب باشد. با این مقدمه، درباره برخی موارد اصلی و نقدهای کلیدی توضیح داده شده در این مقاله نکاتی به اختصار تقدیم می شود:

به نام خدا. این روزها خیلی از صاحبنظران و آموزش دهندگان در موقعیت های مختلفی، به خصوص در شبکه های اجتماعی، تمرکز و تاکید زیادی بر استفاده از تعاليم روانشناسی و فلسفی برای قابلیت افزایی و ایجاد قوت‌های فردی در مواجهه با مشکلات و بحران‌ها دارند. به نظرم در میان خیلی از این آموزش‌ها و تعاليم نکات ارزنده‌ای وجود دارد. مثلا تقویت حس و باور عاملیت و اصالت در افراد نقش‌های مهمی در نوع برداشت، تنظیم رابطه وجودی خود با محیط و رابطه سازنده با آن دارند. اما حقیقتا آیا این نوع تمرکز برای ایجاد فضایی برای امید و حرکت سازنده کفایت می کند؟ اگر از فضای فکری صرفا روانشناسی فردی خارج شده و وارد روانشناسی اجتماعی و سازمانی شویم و توجهی جدی نیز به مفاهیم جامعه‌شناسی و به خصوص با رویکرد «نهادی» داشته باشیم، متوجه می شویم که توجه صرف به جنبه های قابلیت‌زایی فردی الزاما کفایت نمی کند و حتی ممکن است در برخی افراد، وقتی در تلاش های خود شاهد هیچ دستاوردی نباشند، احساس سرخوردگی ایجاد کند. برای این ادعا دلایلی به شرح زیر ارائه می شود:

به نام خدا. اخيرا کتاب مدیریت منابع انسانی دیجیتال با لطف مدیر محترم انتشارات آريانا‌قلم به دستم رسید و خیلی سریع مطالعه آنرا آغاز کردم و به طور مستمر و با علاقه این مطالعه را ادامه دادم تا آنرا دیروز به پایان رساندم. همکار گرامی جناب آقای دکتر شامی زنجانی به همراه همکاران گرامی شان در سال های اخیر اقدامات ترویجی و علمی ارزشمندی را برای گسترش مفاهیم تحول دیجیتال انجام داده اند که قدردان ایشان هستم. به نظرم این کتاب دارای نقاط قوت متعددی است که شایسته ذکر است. به همین دلیل مطالعه آنرا به کارشناسان و مدیران محترم منابع انسانی که می خواهند آشنایی عمومی و گسترده ای درباره این حوزه داشته و نگاهی سیستمی را در این حوزه برای خود ایجاد نمایند موکدا توصیه می کنم. نقاط قوت اصلی این کتاب به نظر بنده به شرح زیر است:

به نام خدا. گر چه قابلیت ها و ویژگیهای متعددی برای موفقیت رهبری در تحول دیجیتال در تحقیقات و مستندات تجربی ذکر شده است، اما در این یادداشت به اختصار دو جنبه مهم از این موضوع تبیین و مورد تاکید قرار می گیرد. این دو موضوع به خصوص برای شرکتهای ایرانی با توجه به مولفه های فرهنگی و شناحتی مدیران ایرانی می تواند دارای اهمیت قابل توجهی باشد. موضوع اول درباره اهمیت ضرورت وجود سطحی از «رهبری مشارکتی» در سازمانهایی است که به آینده خود از زاویه سازمانی دیجیتال نگاه می کنند. موضوع دوم هم نوع «هستی شناسی لازم برای تحول دیجیتال» است که بر این اساس فناوری عاملی مهم برای درک محیط پیرامونی و برای اثرگذاری بر آن شناخته می شود. هر دوی این موضوعات به عنوان زمینه هایی مهم در جانشین پروری رهبران آتی سازمان های دیجیتال پیشنهاد می شوند.

به نام خدا. مدیران ارشد سازمان ها ممکن است در زمانی که می خواهند درباره مسایل حوزه منابع انسانی سازمان خود تصمیم گیری کرده و سپس اقداماتی انجام دهند به شیوه های مختلفی عمل کنند. برخی ممکن است صرفا بر اساس مشاهدات و تجارب شخصی خود تصمیم گیری کنند و یا در عوض به میزانی از شواهد علمی و سازمانی و نظر متخصصان و همچنین اطلاعات موجود در داخل سازمان به طور هدفمند و سیستماتیک بهره برده و تا حد امکان بر اساس اطلاعات و شواهد موثق تر درباره موضوع مورد نظرشان تصمیم گیری کنند. در این مطالعه مقدماتی با توجه به ادبیات موضوعی، این ویژگی مدیران ارشد با عنوان سبک مدیریتی مدیران ارشد در رسیدگی به مسایل منابع انسانی با استفاده از «مدیریت مبتنی بر شواهد» نام گذاری شده است. یکی از مراجعی که قاعدتا مدیران ارشد می توانند در موضوعات منابع انسانی سازمانشان به آن اتکا کنند واحد سازمانی مرتبط با حوزه مدیریت منابع انسانی در سازمان شان است (مانند واحد مدیریت منابع انسانی). البته این اتکا تحت تاثیر میزان قابلیت های این واحد در تحلیل درست مسایل، توانایی لازم در شناسایی شواهد علمی و تجربی مرتبط و با کیفیت و تحلیل درست از آنها برای شناسایی راه حل ها و اجرای آنها قرار می گیرد...