آخرین نوشته ها

به نام خدا. خیلی اوقات از خود درباره اخلاقی بودن رفتار خودمان یا دیگران سؤال داریم و به فکر فرو می رویم که آیا در کاری اخلاقی عمل کرده ایم یا خیر؟ مثلاً آیا در قبال موضوعی اجتماعی یا سازمانی واکنش مناسبی نشان داده‌ایم یا خیر؟ اگر نشان نداده‌ایم تا چه حد فردی اخلاقی یا غیر اخلاقی هستیم؟ یا اگر یکی از دوستان یا نزدیکانمان در موضوعی واکنش اخلاقی لازم را از منظر ما نشان نداده است، آیا می توانیم بگوییم که وی فردی غیر‌اخلاقی است؟ در پاسخی به این سؤال،  به نظرم با توجه به مباحث این حوزه احتمالاً می‌توان اخلاقی بودن را در دو ساحت خیلی کلی تقسیم بندی کرد. ساحت اول ماهیتی فلسفی و رویکردی هنجاری دارد. اینکه در قبال موضوعی خاص به صورت هنجاری باید چه نوع رفتار اخلاقی را تجویز کنیم، نیاز به تحلیل از زوایای نظری مختلفی دارد. مباحث مکاتبی اخلاقی مانند فایده گرایی اخلاقی،‌ وظیفه گرایی اخلاقی یا قاعده مراقبت و انصاف و رویکردهای عملی در حل مسایل اخلاقی (مانند دوئلینگ) به نوعی در این ساحت قرار دارند. به ازای هر مسئله اخلاقی احتمالاً می توان از زوایای اخلاقی مختلفی به آن نگاه کرد و به لحاظ محتوایی درباره آن تصمیم گرفت. اما ساحت دوم، ساحتی «روانشناختی به اخلاق» است. جدا از اینکه یک فرد درباره اخلاق و قواعد اخلاقی و نوع استفاده از آنها چگونه می اندیشد (که به خودی خود احتمالاً  امری ضروری اما پیچیده است)، مولّفه‌های روانشناختی مختلفی هم وجود دارند که بر رفتار اخلاقی یک فرد می تواند موثر باشند. این عوامل روانشناختی به علل مختلفی می توانند مانع بروز رفتار خاصّی در وی در موقعیت مورد نظر شود، بدون آنکه الزاماً وی عمدی درباره آن داشته باشد؛ یا بالعکس وی را در بروز آن رفتار اخلاقی به لحاظ روانشناختی یاری کند. یکی از مفاهیمی که در روانشناسی اخلاق در اینباره مورد بررّسی بوده است «ظرفیت‌های اخلاقی» نام دارد. ظرفیت اخلاقی اشاره به قابلیّتی روانشناختی شامل قابلیت‌های شناختی و ذهنی، هیجانی و هویّتی دارد که فرد را ...

به‌نام خدا. ظرفیت‌های جدید، عظیم و کم‌نظیری که طی ماه‌های اخیر از سوی مردم بروز یافته، فرصتی ارزشمند برای سیاست‌گذاران و مدیران بخش‌های اقتصادی و اجتماعی کشور است. چالش‌های تازه‌ به‌وجود آمده در نتیجه جنگ در کنار مسائل دیرینه‌ اقتصادی و اجتماعی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بهره‌گیری از توان جمعی، همیاری اجتماعی و مشارکت سازمان‌یافته مردمی است. به خصوص تغییراتی که در سیاست های اقتصادی مطرح شده است می‌تواند به طور جدّی از زاویه سهم سازمان‌های مردم‌نهاد در این زمینه قابل بررسی باشد. این شرایط، اهمیت همکاری مؤثر با سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای نیکوکاری را بیش از پیش آشکار می‌کند. توجه نظام‌مند به این سرمایه‌ی ملّی می‌تواند از جنبه‌های مختلف برای بخش دولتی و خصوصی اهمیت داشته باشد:

به نام خدا. از دیدن این عکس خیلی خیلی متأثر شدم…این عکس را امروز در کانال روزنامه شریف در «بله» دیدم! …«گروه فلسفه علم»! حمله به دانشگاه صنعتی شریف! با دیدن این عکس به یاد این افتادم که چقدر جوانان با استعداد و علاقه‌مند‌ در دانشگاه پر افتخار ما سال‌ها تلاش کرده‌اند و هر یک چه در داخل کشور و چه فراتر از مرزها به جوامع علمی، حرفه ای و صنعتی خدمت کرده اند…گروه فلسفه علم دانشگاه آنطور که می دانم سال‌ها است در پی تعمیق مفاهیم فلسفه علم و فناوری بوده است و در آن آزادانه و منتقدانه رویکردهای فلسفی مختلفی آموزش داده می‌شده است. تحقیقات و برّرسی های ارزشمندی چه در حوزه مسایل مرتبط با موضوعات داخل کشور و چه در سطح آکادمیک بین المللی در آن با علاقه و همّت زیاد اساتید و دانشجویان این مرکز انجام می شده است. حقیقتاً باعث افتخار هر فرد آکادمیکی است که هموطنانی چنین پر تلاش و فرهیخته و مولّد دستاوردهای علمی و فلسفی ارزشمند داشته باشد…باعث تاسف است که جایی که در آن فلسفه علم واخلاق و آراء کانت و تاریخ فلسفه و مبانی فکری فناوری و اندیشه‌ورزی تدریس می شده است چنین شرایطی به دلیل حمله متجاوزین به این کشور پیدا کند! خیلی وقت پیش و در زمان تاسیس این گروه در دانشگاه صنعتی شریف علاقه مند بودم که ...

به نام خدا. برای مفهوم‌سازی خودشناسی دو رویکرد نظری رقیب وجود دارد: رویکرد ذات‌گرایی  و ‌رویکرد اگزیستانسیالیستی. رویکرد اول به «کشف» خود بر اساس گذشته و دومی به «خلق» آگاهانه خود در مسیر پیش‌رو تأکید دارد. در این یادداشت این دو رویکرد در خودشناسی به اختصار با هم مقایسه می‌شوند و پیشنهاد می‌شود که نگاهی عملی به خودشناسی شاید به ترکیبی از هر دو نیاز داشته باشد.

به‌نام خدا. کاراکتر در ادبیات رهبری سازمانی به شکل های متنوّعی تعریف شده است. اما یکی از تعاریف رایج اینست که کاراکتر خصوصیتی فردی است که حاصل ترکیب ویژگی‌های شخصیتی، ارزش‌ها و فضائل انسانی است. از اینرو کاراکتر با شخصیت متفاوت است. به طور مثال، شخصی که سطح بالایی از برون‌گرایی دارد، دارای نوعی از ویژگی شخصیتی است. اما افرادی با میزان مشابهی از برون‌گرایی می توانند دارای ارزش‌ها و فضایل متفاوتی مانند تفاوت در میزان انسان دوستی یا شجاعت باشند. در این یادداشت پیشنهاد می‌شود که حتی اگر اصالت تنها مؤلّفه کاراکتر موثر بر رهبر بودن نباشد، اما نقش مهمی در شکل گیری سایر مولّفه های کاراکتر دارد.

به‌ نام خدا. یادگیری در ادبیات رشته مدیریت به عنوان پدیده‌ای چند‌سطحی مفهوم‌سازی شده است و از این منظر الگوهای ارائه شده کاربردهای متنوعی برای افراد، تیم‌ها و واحدهای سازمانی و برای کل سازمان دارد. در این یادداشت ایده‌هایی درباره کاربرد مفهوم یادگیری در سطح یک کشور مطرح می‌‌‌شود که البته موضوعی بسیار پیچیده‌تر از یادگیری حتی در سطح سازمان است. به همین دلیل پرداختن به امر یادگیری در سطح یک کشور موضوعی است که نیاز به بررسی از زوایای حوزه‌های علمی و تخصصی گوناگونی دارد. قبل از ارائه تعریفی از یادگیری در سطح کشور، شاید بهتر باشد که به اختصار مروری بر مفاهیم یادگیری در سطح فرد، تیم و سازمان شود. در یادداشت حاضر تلاش شده است تا علیرغم پیچیدگی‌های زیاد این موضوع و اقرار نویسنده به عدم توانایی برای ارائه الگویی فراگیر و تبیین کننده این پدیده پیچیده، ایده‌هایی اولیه ارائه شود. همچنین در ادامه تلاش شده است تا با رویکردی سیستمی این پدیده از منظر‌های مختلفی تبیین شود و مواردی به عنوان نمونه‌هایی اصلی از ابعاد هر یک از محورهای تبیین کننده پیشنهاد شود. طبیعتاً این طرح نیازمند تکمیل و تشریح بیشتری از زوایای متعدّد دیگری خواهد بود.

به نام خدا. از حدود سه ماه پیش در حال جمع‌بندی و نگارش مطالبی جدید و انجام اصلاحاتی بر روی کتاب «بازگشت به اصالت؛ ضرورتی برای کار و رهبری سازمانی در عصر کنونی» بودم تا بتوانم تا قبل از پایان سال ویرایش چهارم آن را تقدیم کنم. ابا شرایط پیش آمده، گر چه عمده کار به اتمام رسیده بود، امّا به نظرم چاره‌ای نبود جز اینکه نهایی کردن آن را به زمان دیگری که امیدوارم با یاری خداوند زمان نزدیکی باشد، موکول کنم. یکی از بخش‌های جدیدی که برای این ویرایش جدید آماده کرده ام، توضیح پیش‌فرض‌های نظری کتاب است. لزوم انجام این کار پس از گفتگو با برخی همکاران و دانشجویان گرامی به نظرم رسید و احتمالاً از جوانب مختلفی می‌تواند به غنای کار بیفزاید. با توجه به اینکه مطالعه یا مرور مجدد مطالب این کتاب شاید در شرایط کنونی هم برای برخی از علاقه‌مندان مفید باشد، به نظرم رسید که بخش پیش‌فرض‌های نظری کتاب را در اینجا به طور جداگانه و زودتر تقدیم کنم. این پیش‌فرض‌ها دارای ریشه‌های معرفتی مختلف و به طور خاص از فلسفه و روانشناسی اجتماعی هستند. البته احتمال می‌رود که پیش‌فرض‌های اصلی دیگری هم وجود داشته باشد که برای نویسنده در زمان نگارش این متن به شکلی خودآگاه نبوده باشند. ریشه‌یابی نظری و تجربی هر یک از این موضوعات خود نیاز به توضیحات گسترده دیگری بر اساس ادبیات مرتبط دارد که فراتر از ماموریت این کتاب است. هر چند در ادامه مطالب کتاب برخی از آنها با شرح بیشتری ارائه شده‌اند. ذکر مشخص این پیش‌فرض‌ها در همین حد نیز احتمالاً می تواند مباحث بعدی کتاب را روشن‌تر کند. ضمن اینکه طرح این پیش‌فرض‌ها برای تحلیل‌گران منتقدی که می‌خواهند قبل از ورود به هر مطلبی با رویکردی نظری با پیش‌فرض‌های آن مطلب آشنا شده و احیاناً پس از مرور و نقد آنها ورود به مباحث بعدی کتاب را انتخاب کنند مفید باشد. این پیش‌فرض‌ها به صورت دسته‌بندی شده به شرح زیر هستند. امیدوارم ذکر این پیش‌فرض‌های نظری در شرایط زمانی کنونی زمینه مجددی برای مطالعه یا مرور مجدد این کتاب با توجه به اهمیت مفاهیمی مانند اصالت، خودآگاهی و شفقت‌ورزی با دیگران شود.

به‌ نام خدا. در حال سپری کردن تجربه‌های دشوار زیادی هستیم؛ از دست رفتن جان‌هایی عزیز و تخریب نمادها، اماکن و زیرساخت‌هایی که هر یک از آنها برای ما معانی عمیقی داشته است و به هر دلیلی برایمان ارزشمند بوده‌اند. برخی از اینها سرمایه‌هایی هستند که بخش‌های مختلفی از هویت فردی و جمعی ما را شکل داده اند و تخریب هر یک فشار زیادی بر روان انسان می‌گذارد. در این شرایط، احتمالاً خیلی از ما مرتباً در حال تأمل درباره این سوال هستیم که دقیقاً چه نقشی می توانیم به صورت فردی یا جمعی در بهبود اوضاع داشته باشیم؟ چگونه می‌توانیم سهمی معنادار برای رشد و تاب‌آوری خود و یا برای محیط اطراف خود داشته باشیم. در ارتباط با این سؤال مهم، از چند زاویه اید‌ه‌هایی اولیّه به نظرم می‌رسد که به شرح زیر پیشنهاد می کنم:

به نام خدا. تاب‌آوری یکی از محوری‌ترین مفاهیم  مطرح در تحقیقات مدیریتی اخیر است که این روزها با توجه به شرایط کشور ما درباره آن نیز صحبت می شود. این مفهوم در سطوح مختلف فردی، تیمی، سازمانی و اجتماعی البته در قالب الگویی چند سطحی قابل مفهوم‌سازی است. به طور کلی تاب آوری حاصل استفاده از منابع مختلفی است که به فرد یا به جمعی این امکان را می دهد که در شرایط دشوار و به خصوص در بحران‌ها و شکست‌ها، برای ادامه بقا از خود مقاومت نشان دهد. از آن مهمتر، از تاب‌آوری انتظار می رود تا ظرفیتی را فراهم آورد که بتوان مجددا در شرایط دشوار فرصت تطبیق با شرایط را ایجاد کرد و با شناسایی روش‌هایی جدید به کارکرد قبلی و یا حتی در شرایطی بهتر از گذشته بازگشت. حتی برخی معتقدند که در این فرایند نوعی از تطبیق ارگانیک نوآورانه هم اتفاق می افتد. در مقاله کوتاه حاضر، درباره یکی از منابع کلیدی مورد نیاز برای تقویت تاب‌آوری جمعی چه در تیم‌ها و چه در سازمان‌ها پرداخته می شود که از آن با عنوان «تاملات شناختی جمعی» یا به اختصار «تاملات جمعی» یاد می شود. در ادامه، ضمن معرفی این مفهوم و ابعاد آن، الگویی نظری معرفی می شود که می توان بر اساس آن راه‌هایی عملی و رویکردهایی برای چگونگی تقویت تاب‌آوری از این منظر به سازمان‌های ایرانی پیشنهاد کرد. البته این الگو الزاما ویژه شرایط ایران نیست، اما در تبیینی که در ادامه مطرح می شود، مولفه‌هایی از فرهنگ ایرانی و شرایطی که در حال حاضر در آن قرار داریم مورد توجه قرار گرفته است. در پایان متن، با نگاهی کاربردی پیشنهاد هایی کاربردی به مدیران برای تقویت تاب‌آوری جمعی از طریق تاملات جمعی مطرح شده است.

به نام خدا. در مهرماه ۱۴۰۳ ارائه‌ای با عنوان «عاملیت اخلاقی و هوش مصنوعی» در همایش HR Analytics که در دانشگاه امیرکبیر برگزار شد، داشتم که محتوای آن پس از مقداری ویرایش در اینجا تقدیم می شود. در این ارائه مفهوم عاملیت اخلاقی و مولفه های ظرفیت اخلاقی در تعامل با هوش مصنوعی معرفی شدند و مثال‌هایی درباره آنها مطرح شد. در ادامه با استفاده از فلسفه پساپدیدارشناسی مطرح شد که عاملیت اخلاقی استفاده کننده از هوش مصنوعی چگونه در تعامل با آن می تواند هم تحت تاثیر قرار گرفته و هم مفاهیم جدیدی را در این حوزه مطرح سازد.